هنر پته دوزی | ابزار و وسایل | نگهداری

هنر پته دوزی | ابزار و وسایل | نگهداری

هنر پته دوزی

پته دوزی یک هنر اصیل ایرانی است که نام‌های دیگر آن فطه دوزی و سلسه دوزی می‌باشد. پارچه زمینه پته پارچه‌ای ضخیم و پشمی است که عریض نامیده می‌شود.

در فرهنگ و سنت خانواده‌های ما، از قدیم تا حالا، دوخت و دوز همیشه بوده و در جریان زندگی قرار داشته است. دوخت‌هایی که با ظرافت و دقت زیاد، به نخ‌های بی جان و پارچه‌های بی روح، شادابی و تازگی می‌دادند و فضای خانه را زیبا و جذاب می‌کردند. در بین دوخت و دوزهای متنوع که در هنر و فرهگ ما وجود دارند، پته دوزی، یکی از روش‌های جذاب برای به نمایش درآوردن هنرمندی مردم کشورمان است.

این هنر زیبا، اصیل و ماندگار، با نام‌های فطه دوزی و سلسه دوزی هم شناخته می‌شود و برخی از آن به این اسم یاد می‌کنند. در هر صورت، اسم رایج آن، پته دوزی است که کاربرد بیشتری دارد.

هنر پته دوزی

هنرمندان پته دوز که معمولا زنان و دختران خانه دار هستند با کمک سوزن نقش‌های ذهنی را که تلفیقی از پندار‌ها و بینش‌های شخصی خودشان است را به وسیلهٔ کوک‌های نخی رنگی روی زمینه پارچهٔ پشمی ضخیم یا همان عریض می‌دوزند.

پیشنهاد دوراونتاش : خرید صنایع دستی

تاریخچه پته دوزی

این هنر زیبا و قدیمی، یکی از ماندگارترین روش‌های دوخت و دوز در کشورمان است که اصالت آن به کرمان برمی‌گردد. البته همچنان در کرمان، زرند، رفسنجان و سیرجان، پته دوزی رایج است و مردم هنرمند این مناطق، همچنان به دوخت و دوز مشغول هستند.

تاریخ دقیق و مشخصی از پیدایش این هنر زیبا و ماندگار در دسترس نیست اما در کتاب‌های مختلف، قدیمی‌ترین نمونه یک پته دوزی را مربوط به سال 1285 هجری قمری ذکر کرده اند. همچنین در مقبره نعمت الله شاه ولی، یک نمونه از پته دوزی پیدا شده است که به وسیله آن، مقبره او را پوشانده بودند. گفته می‌شود که این اثر در سال 1294 دوخته شده و برای تهیه کردن آن، سه سال زمان صرف کرده اند.

مواد اولیه و ابزار دوخت پته دوزی

تاریخچه پته دوزی - yadamarket | فروشگاه آنلاین یادامارکت

برای پته دوزی، عریض، نخ پته دوزی یا ریس، سوزن، کاربن یا شابلن، انگشتانه و قیچی مورد نیاز است.

عریض
عریض نوعی پارچه ضخیم و پشمی است که بیشترین کاربرد آن در هنر پته دوزی، به عنوان پارچه زیرین است.

در گذشته عریض بافی رایج بود و از این پارچه برای دوختن لباس‌هایی نظیر پالتو، کت و دامن استفاده می‌کردند. امروزه استفاده از عریض برای این مصارف منسوخ شده است و مواد اولیه آن نیز در دسترس نیست.

عریض در گذشته توسط دستگاه‌های بافندگی چوبی تولید میشد ولی با گذشت زمان این دستگاه‌ها، جای خود را به دستگاه‌های برقی داده‌اند.

امروزه پته های استان کرمان بر روی پارچه‌های کارخانه‌ای دوخته می‌شود. عریض معمولا در رنگ‌های شتری، سبز، قرمز، سورمه‌ای و سبز است.

مراحل تولید یک قطعه پته دوزی شدههنر پته دوزی

پته مصداق بارز صبر و حوصله مردم کرمان است. برای هر سانتی متر مربع پته بین 70 تا 100 سوزن زده می‌شود. برای تولید پته، ابتدا عریض را در ابعاد دلخواه بریده و سپس طرح مورد نظر را بر روی آن طراحی می‌کنند.

معمولا فروشندگان مواد اولیه، عریض بریده و طراحی شده دارند که آماده سوزن دوزی است. برای طراحی ابتدا طرح مورد نظر را روی کاغذ رسم کرده، سپس خطوط طراحی شده را با سوزن سوراخ می‌کنند. در این مرحله طرح را بر روی عریض قرار می‌دهند و خاک گچ یا خاکه ذغال روی آن می‌ریزند. برای پارچه‌های تیره از خاک گچ و برای پارچه‌های روشن از خاکه زغال استفاده می‌کنند. البته امروزه از کاربن یا شابلن برای این کار استفاده می‌کنند. نقاط مشخص شده را با قلم روی پارچه عریض مشخص می‌کنند.

مرحله بعدی انتخاب نخ و رنگ است. هر متر پته حدود 375 تا 400 گرم نخ احتیاج دارد.

پس از انتخاب نخ و تهیه کردن آن، ساقه دوزی انجام می‌شود. در این مرحله پته دوز، خطهای کشیده روی عریض را می‌دوزد. پس از خط دوزی، داخل نقش با اسلوب خاصی از سوزن دوزی، از دوخت تیک چهار گوش پر می‌شود. به این دوخت پتک مربع یا پتک چهار گوش گفته می‌شود. این دوخت بایستی به اندازه‌ای ظریف دوخته شود که ما بین هر پتک فقط فاصله‌ای به اندازه یک تار نخ وجود داشته باشد. هر چه این دوخت ریزتر و ظریف‌تر باشد و در اصطلاح مثل منجوق باشد، پته، ارزشمندتر است.

مرحله بعدی، آبدوزی یا متن دوزی است. در این مرحله با تیک دراز، سرو های بلند یا گل های پنج پر دوخته شده و زمینه پر می‌شود.

مرحله آخر برگ دوزی است. این نوع دوخت حالتی زیگزاگی دارد و در حاشیه گل‌ها، اطراف ترنج‌ها و جقه‌ها بیشتر انجام می‌شود. در برگ دوزی بخیه‌های مورب و شویدی به صورت کوتاه و بلند وجود دارد. برگ دوزی مهم‌ترین، مشکل‌ترین و ظریف‌ترین قسمت کار است و باعث زیبایی دوچندان پته می‌شود.

در آخر و پس از اتمام دوخت، به دلیل کشیدن و محکم کردن نخ‌ها، پته چروک می‌شود. برای رفع چروک پته را می‌شویند و اتو می‌کنند. پس از شستشو پته را روی چوب مخصوصی به نام نورد می‌اندازند تا خشک شود. البته امروزه عمل شستشو توسط اتوشویی ها انجام می‌شود.

در این هنگام پته آماده فروش است. از دیگر طرح های رایج پته دوزی در کرمان، پته میری، جقه‌ای، بادامی و ترمه‌ای است. لچک ترنجی، نقش حیوانات و پرندگان نیز در طرح‌های پته بسیار دیده می‌شود. طرح‌های پته جدا از نقشی که دارند، دارای 3 قسمت اصلی هستند. کتیبه، شمسه و محراب. طرح های حاشیه‌ای کتیبه نام دارند. طرح وسط شمسه یا خورشید است و به طرح‌هایی که در اطراف شمسه دوخته می‌شوند، محراب می‌گوین


پیشنهاد دوراونتاش |فروش عمده صنایع دستی|


اصول رنگ بندی در پته دوزیهنر پته دوزی

در پته دوزی‌های اصیل و قدیمی رنگ‌های تیره بیشتر مورد استفاده قرار می‌گرفتند. رنگ‌هایی نظیر سبز تیره، سورمه‌ای و مشکی بیشتر از رنگ‌های دیگر در نقش‌های پته دوزی دیده می‌شد. این تیرگی شاید به دلیل زندگی سختی باشد که زنان پته دوز در گذشته داشته اند. آنها به جای اینکه از دردها و رنج‌هایشان سخن بگویند آنها را روی پارچه می‌دوختند.

هنرمندان زیادی نیز هستند که از رنگ‌های روشن نظیر قرمز اناری یا آبی فیروزه‌ای در پته دوزی بهره می‌برند.

ترکیب رنگ‌ها در پته دوزی اصول خاصی دارد. اگر شال (عریض) سفید باشد، از پتک چهار گوش آبی، مشکی، سبز، زرد و قرمز استفاده می‌شود. در شال قرمز، پتک چهار گوش به رنگ‌های زرد، سبز و آبی دوخته می‌شود. در شال سبز از رنگ‌های سفید و زرد و در شال سورمه‌ای پتک‌ها به رنگ سفید و سبز هستند.

رنگ برگ‌هایی که در پته دوخته می‌شوند، باید با دیگر رنگ‌ها همخوانی و هارمونی داشته باشد. در پته سفید، رنگ برگ‌ها، مشکی، لاکی و سبز و در پته قرمز برگ‌ها، سفید، زرد، آبی، سبز هستند. در پته سبز برگ‌ها به رنگ سفید، آبی، زرد، مشکی و لاکی دوخته می‌شوند. در پته سورمه‌ای از رنگ سفید، زرد، آبی و سبز برای دوختن برگ ها استفاده می‌شود.

در پته دوزی اصول رنگ‌بندی بسیار مهم است و باید رعایت شود. امروزه با تغییر سلیقه مردم، پته دوزها از رنگ‌های فانتزی بیشتر استفاده می‌کنند.

رنگ‌هایی مورد استفاده در پته دوزی به دو صورت شیمیایی و یا طبیعی رنگ آمیزی می‌شوند. رنگ طبیعی از گیاهانی مانند روناس، اسفناج، انار، گردو و وسمه گرفته می‌شود. البته امروزه رنگ آمیزی مصنوعی بیشتر انجام می‌شود.

قیمت عریض‌ها و نخ‌هایی که با رنگ طبیعی رنگ آمیزی شده‌اند بیشتر از انواع شیمیایی است. رنگ‌های شیمیایی درخشش بیشتری نسبت به رنگ‌های گیاهی دارند اما طرفداران رنگ های گیاهی بیشتر است

راه‌های نگهداری از پته

ایده کسب و کار پته دوزی؛ درآمدزایی با توسعه یک هنر سنتی ایرانی - وبلاگ  کوکباز

هرگز این صنایع دستی کرمان را هنگامی که خیس شده را روی بند پهن نکنید چون پته، کش می‌آید. برای اینکه حشرات به پته آسیبی نرسانند باید آن را در جای خنک نگهداری کرد که هوا جریان داشته باشد.

شستن پته باعث از بین رفتن آن می‌شود پس حتی الامکان آن را از گرد و غبار دور نگه دارید. نگهداری پته در انباری و چمدان درست نیست. اگر می‌خواهید پته را در چمدان بگذارید، بهتر است آن را درون یک پارچه نخی گذاشته و یک صابون معطر در کنار آن بگذارید. برای حفظ رنگ پته آن را در مقابل نور زیاد خورشید قرار ندهید


پیشنهاد دوراونتاش | خرید سبد حصیری |


مصارف پته دوزی

کاربرد پته دوزی در زندگی مردم کرمان بسیار زیاد و گسترده است. این هنر را می‌توان هنری جدا نشدنی از فرهنگ مردم آن منطقه دانست.

از این صنایع دستی کرمان برای رومیزی، جلد قرآن، پرده، کوسن، زیر لیوانی، تابلو، قندان و شکلات خوری و … استفاده می‌شود. جانماز پته دوزی معمولا مستطیلی شکل است و نقش محراب دارد. از سفره پته دوزی شده به عنوان سفره هفت سین، سفره عقد و همچنین سفره عزا استفاده می‌شود. سفره‌های عقد و هفت سین سبز رنگ و سفره عزا، مشکی رنگ است.

از دیگر کاربردهای پته دوزی، استفاده آن در زیورآلات است.

ابزار پته دوزی

پته دوزی، به عنوان یکی از زیر شاخه‌های رودوزی سنتی در کشورمان ایران، بیشتر حاصل تلاش و زحمت بانوان این سرزمین کهن است که با حداقل امکانات، آثار گرانبها و ارزشمندی را تولید می‌کردند. به کمک عناصر و مواد طبیعی در منطقه زندگی‌شان، آثاری را خلق می‌کردند که هنوز با گذشت سال‌های زیادی، مردم جهان با دیدن آنها شگفت زده شده و برای این همه زیبایی ارزش بسیار زیادی قائل هستند.

این هنر قدیمی و اصیل را بانوان کرمانی با زحمت زیادی روی پارچه‌های پشمی به تولید می‌رساندند. به کمک نخ‌های رنگی و زیبا، ذوق و استعداد خود را روی پارچه‌های ضخیم و بی روح به نمایش درآورده و از آنها آثاری زیبا و جذاب خلق می‌کردند. برای تولید این اثر، به مواد و وسایلی هم نیاز داشتند.

وسایل مورد نیاز برای پته دوزی

برای اینکه یک اثر پته دوزی، با زیبایی هرچه تمامتر به تولید برسد، به ابزار و عناصری نیاز دارد تا در اختیار هنرمندان برای کار کردن قرار بگیرد. این موارد مورد نیاز، به دوسته ابزار و عناصر تقسیم می‌شوند که در ادامه، آنها را با یکدیگر بررسی خواهیم کرد.

پارچه

پارچه ای که در تولید پته دوزی به کار می‌رود، عریض نام دارد که ضخامت زیادی دارد. این پارچه را در زمان قدیم، با استفاده از ماشین‌های سنتی و ساده مثل دوپا باف و چهارپا باف تهیه می‌کردند. این جنس پارچه در شش رنگ متفاوت قرمز، کرم (شیری)، نارنجی، مشکی، سُرمه‌ای و سبز تولید می‌شود، اما رنگ قرمز و کرم آن محبوبیت بیشتری داشته و رایج‌تر است. به طوری که بسیاری از افراد پارچه پته دوزی را فقط با این دو رنگ می‌شناسند.

ابزار پته دوزی

انگشتانه

برای اینکه هنگام پته دوزی، سرعت عمل بالا باشد و در حین سرعت بالا، کیفیت کار هم خوب و دقیق باشد، به ابزاری مثل انگشتانه نیاز است که این کار حرفه‌ای‌تر و دقیق‌تر انجام بپذیرد. این ابزار با جنس‌های مختلفی مثل فلزی، پلاستیکی، چوبی و چرمی تولید می‌شود.

این ابزار باید به صورتی ساخته شود که به انگشت فشار وارد نکند و کار کردن با آن راحت باشد. همینطور جنس فلزی زد رنگ آن هم بهترین نوع است که برای کار بسیار مناسب‌تر از سایر انگشتانه‌ها است.

قیچی

یکی دیگر از ابزاری که برای پته دوزی ضروری است، قیچی بوده که در انواع مختلفی وجود دارد و به کار می‌رود. قیچی زیگزاک و قیچی برش، همچنین قیچی گلدوزی، در کار پته دوزی مورد استفاده هنرمندان قرار می‌گیرند. قیچی گلدوزی در اندازه کوچک و بزرگ موجود است که برای پته دوزی، از فرم سر صاف آن استفاده می‌شود.

نخ

نخ‌هایی که از آنها برای دوخت و دوز روی پارچه پته استفاده می‌شود، ریس گفته می‌شود. این نوع نخ، جنسی از پشم دارد که ریسیده شده است. اگر قصد خرید محصولات پته دوزی را دارید، برای اینکه از کیفیت نخ آن اطمینان حاصل کنید، می‌توانید به موارد زیر توجه کنید:

  • وقتی نخ پته را می‌شویید، نباید از خود رنگی پس بدهد.
  • وقتی یک تکه نخ پته را در دست گرفته و از دو طرف می‌کشید، نباید به راحتی بریده شود. اگر زود از هم جدا شد، معلوم می‌شود که کیفیت خوبی ندارد.
  • یکی دیگر از نکاتی که باید درمورد نخ پته بدانید، این است که این نخ باید صاف و یکدست باشد. پس دقت کنید که نخ فرفری، کیفیت خوبی ندارد.

سوزن مناسب

همان‌طور که می‌دانید، پته دوزی یکی از زیر شاخه‌های رودوزی است و به سوزن‌های مخصوصی نیاز دارد. سوزن مورد نیاز برای پته دوزی، چنایل نام دارد که چشمه درشت، طول متوسط و نوک تیز دارد. به خاطر اینکه نخ پته پشمی بوده و ضخامت زیادی دارد، پس سوزن این حرفه باید گشاد باشد تا نخ به راحتی از آن عبور کند.

برای نخ کردن سوزن، که معمولاً کار مشکلی است، روش‌هایی وجود دارد. می‌توان از سوزن نخ کن استفاده کرد و یا نخ را بین ورقه کاغذ نازکی قرار دهید و دو سر کاغذ را از سوراخ سورن عبور دهید و کاغذ را بکشید. چون نخ پته پشمی است، پس پرز دارد، برای همین می‌توان سر آن را دولا کرد که راحتتر داخل سوراخ سوزن قرار بگیرد.

پیشنهاد دوراونتاش |نمایندگی فروش صنایع دستی|

نحوه دوخت پته دوزی

هنرمندانی که توانایی دوخت و دوز به سبک پته دوزی را دارند، معمولاً نگرش، بینش و نگاه خود به جهان هستی را در قالب طرحها و نقشه‌های زیبا و خلاقانه به نمایش درمی‌آورند. در شروع کار، هنرمندان ابعاد مورد نظر خود را بررسی کرده و اندازه پارچه ای که به آن نیاز دارند را تهیه می‌کنند. بعد از آن، برای اینکه طرح خود را روی پارچه پیاده کنند، از کشیدن نقشه روی کاغذی به اسم کالک استفاده می‌کنند. بعد از آن نقشه را روی پارچه عریض منطبق کرده و با گرته زنی، طرح اولیه را می‌کشند.

بعد از آنکه طراحی کامل شد، باید برای آن رنگ‌های مناسب در نظر گرفته شود. طرح‌هایی که اصالت بیشتری دارند، به رنگ‌های تیره نیاز دارند. هر چند که به تازگی، رنگ‌های روشن هم در بین طرح‌های پته دوزی جا باز کرده اند.

در مرحله ساقه دوزی، پته دوز جای خطوط اصلی را که از قبل مشخص کرده بود سوزن می‌زند و بعد جاهای خالی را پر می‌کند. این مرحله را با اسم‌های آب دوزی و متن دوزی می‌شناسند. برگ دوزی و سایه زدن، جزو مراحل آخر این حرفه محسوب می‌شوند.

انواع دوخت در پته دوزی

انواع دوخت را که در این حرفه به کار می‌رود، به طور خلاصه عنوان می‌کنیم:

  • ساقه‌دوزی
  • شلال ساده
  • ساقه‌دوزی پهن
  • تک زنجیره‌ای
  • سه زنجیره‌ای
  • دوخت زیگزاک
  • شاخه‌دوزی
  • توپُردوزی ساده
  • دندان‌موشی
  • دوخت بخارا
  • ساتن‌دوزی
  • پتک چهار گوش
  • پتک چهار سوزنه

دوخت در پته دوزی

نقش‌های بکار رفته در پته دوزی

در پته دوزی از نقش‌های زیبا و اصیلی استفاده می‌شود که حاصل دقت و ظرافت هنرمندان است. این نقش‌ها تحت تاثیر تفکرات، بینش و اعتقادات هنرمند می‌توانند قرار بگیرند. همچنین از طرح‌های اصیل و ماندگار ایرانی هم در آنها استفاده می‌شود. طرح‌های اصلی در پته‌دوزی، لچک ترنج و بته‌جقه هستند.

پیشنهاد دوراونتاش |هدیه صنایع دستی|

کاربرد پته دوزی

این محصول اصیل و زیبا، غیر از جنبه تزئینی، کاربرد هم دارد و می‌تواند برای قسمت‌های مختلفی مورد استفاده قرار بگیرد. برای مثال به عنوان، رومیزی، جانماز، پرده، جلد قرآن، روتختی، متکا، تابلو تزئینی، کوسن و موراد دیگر از این رودوزی زیبا و بی نظیر استفاده کرد.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Fill out this field
Fill out this field
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
You need to agree with the terms to proceed

آرشیو مطالب: