یک معرفی جامع از هنر منبت کاری

هنر منبت کاری و یا در کل صنایع دستی بخش جدا نشدنی فرهنگ و پیشنه ماست به طوریکه خرید صنایع دستی همیشه جز با ارزش ترین کارها برای ما بوده.در این مقاله قصد داریم یکی دیگر از صنایع دستی فاخر ایرانی را به شما معرفی کنیم .

تاریخچه هنر منبت کاری

همه هنرهای دستی ایرانی برخاسته از درون مردم است. طرح‌های منبت کاری نیز از تاریخ و فرهنگ ایرانی منشا می‌گیرد. کنده کاری روی چوب از دوره‌هایی بسیار دور بین جوامع بشری رایج بوده است و این هنر سال هاست که در بین مردم کوچه و خیابان محبوبیت بسیار زیادی پیدا کرده است.

در واقع شخص یا اشخاصی در ابداع این هنر چشم نواز نقشی نداشته اند بلکه مردم عادی شروع به حکاکی و کندکاری روی چوب کردند. بدون شک چوب از فراوان‌ترین مواد در تاریخ بشر بوده که همیشه در طبیعت وجود داشته است. در نتیجه فکر این که از چوب به عنوان یکی از اصلی‌ترین وسایل منبت کاری

منبت کاری

استفاده شود، از مدت‌ها پیش بین مردم رواج داشته است.

نظر باستان شناسان درباره هنر منبت کاری

طبق آثار و مدارک موجود می‌توان به این نتیجه رسید که منبت کاری از حدود 1500 سال پیش در ایران مورد استفاده قرار می‌گرفته است. برخی از مورخین و باستان شناسان منبت کاری را به قبل از پادشاهی ساسانیان نسبت می‌دهند که می‌تواند نشان دهنده قدمت این هنر در ایران زمین باشد.

منبت کاریمنبت کاری یا کنده کاری روی چوب از قدیمی ترین هنرهای دستی درجهان است. نمی توان تاریخ دقیقی برای شروع کنده کاری روی چوب درنظرگرفت،چرا که از آن زمان که انسان شروع به کنده کاری و تراشیدن روی دیوارغارها وسنگ وچوب برای ایجاد ارتباط ویا برآوردن نیازهایش کرده است آغازشکل گیری هنری زیبا،جذاب وسرگرم کننده شده است که در طول زمان فراز و فرود ها و تغییرات و تحولات گسترده ای را تا به امروز پشت سر گذاشته است وهم اکنون در سراسردنیاهنرمندان بسیاری مشغول به کنده کاری روی چوب(منبت) می باشند.

انواع صنایع دستی ایران

هنر منبت کاری در گذشته

مردم درگذشته برای ساخت ابزار،سلاح،وسایل تزئینی و وسایل مذهبی از هنرمنبت استفاده می کردند درمصرباستان چهرهای مذهبی منبت شده از چوب رادر قبرستان قرار می دادند تا ازمرده ها محافظت کنند . مجسمه ها و منبت کاری ها درکلیساهای مسیحی اولیه زندگی مسیح را برای نماز گذارانی که نمی توانستند بخوانند توصیف می کرد. یکی ازموارد مهم درموردهنرهای چوبی ومجسمه های چوبی وکنده کاری روی چوب(منبت) در تمام نقاط جهان وفرهنگ ها این بوده که چوب نسبت به سنگ و فلزآسیب پذیرتربوده و براثررطوبت یاآتش سوزی یا آسیب های حشرات در طول زمان از بین می رفته و با توجه به این دلایل نکته پنهان و رمزآلود درتاریخ هنر بسیاری از فرهنگ هاست .

هنر منبت کاری یا کنده کاری روی چوب

منبت کاری یا کنده کاری روی چوب از قدیمی ترین هنرهای دستی درجهان است. نمی توان تاریخ دقیقی برای شروع کنده کاری روی چوب درنظرگرفت،چرا که از آن زمان که انسان شروع به کنده کاری و تراشیدن روی دیوارغارها وسنگ وچوب برای ایجاد ارتباط ویا برآوردن نیازهایش کرده است آغازشکل گیری هنری زیبا،جذاب وسرگرم کننده شده است که در طول زمان فراز و فرود ها و تغییرات و تحولات گسترده ای را تا به امروز پشت سر گذاشته است وهم اکنون در سراسردنیاهنرمندان بسیاری مشغول به کنده کاری روی چوب(منبت) می باشند.

منبت کاری

مردم درگذشته برای ساخت ابزار،سلاح،وسایل تزئینی و وسایل مذهبی از هنرمنبت استفاده می کردند درمصرباستان چهرهای مذهبی منبت شده از چوب رادر قبرستان قرار می دادند تا ازمرده ها محافظت کنند . مجسمه ها و منبت کاری ها درکلیساهای مسیحی اولیه زندگی مسیح را برای نماز گذارانی که نمی توانستند بخوانند توصیف می کرد. یکی ازموارد مهم درموردهنرهای چوبی ومجسمه های چوبی وکنده کاری روی چوب(منبت) در تمام نقاط جهان وفرهنگ ها این بوده که چوب نسبت به سنگ و فلزآسیب پذیرتربوده و براثررطوبت یاآتش سوزی یا آسیب های حشرات در طول زمان از بین می رفته و با توجه به این دلایل نکته پنهان و رمزآلود درتاریخ هنر بسیاری از فرهنگ هاست .

هنر منبت کاری در جهان

منبت کاری در دنیا

چرا که بسیاری ازمجسمه ها و کنده کاری های چین،ژاپن وآفریقا و اقیانوسیه روی چوب اجرا می شده ودلیلش نیزاین بوده که چوب سبک بوده ومی توانستندجزئیات دقیقی را روی آن اجرا کنند به دلایلی که در بالا ذکر شد آثارکمی ازمنبت کاری ومجسمه های چوبی دردنیا وجود دارد از جمله آثاروقطعاتی که جان سالم به دربردند،می توان به آثارگرینلینگ گیبونزدراواخر دهه 60 و اوایل دهه70 اشاره کرد،از جمله آثارزیبا و ظریف وی منبت کاری میوها،گل ها وپرندگان وتزئینات پانل های دیواری که در کلیسای جامع سنت پل وکاخ دادگاه همپتون به جای مانده است. امروزه با توجه به پیشرفت علم مدرن وتکنولوژی های محافظت ازچوب به مدت نا محدود مجسمه سازان ومنبت کاران باز به این متریال جذاب،با حس وسرگرم کننده روی آورده اند.

هنر منبت کاری ،درتاریخ هنر وصنایع دستی ایران

هنر منبت ،درتاریخ هنر وصنایع دستی ایران جایگاه بسیاروالای دارد آثار به جای مانده از این هنر زیبا در طی دوران های مختلف تاریخی ایران گواه براین مطلب است. درب های مساجد ، منبرها،میزهای منبت کاری،قاب ها، جعبه ها و قاشق های دوغ و شربت خوری دسته های چاقو و خنجرو اسلحه، همه و همه نشان از قدمت و اصالت این هنر زیبا و چشم نواز می باشد.بعضی از آثار قدیمی از ظرافت و دقت بسیار بالای برخوردارند و حتی دربرخی از این آثار حوصله و دقت زیاد منبت کار مشهود است، طبق تحقیقی که در این زمینه داشتم در گذشته شغل اکثر افراد کشاورزی و فعالیت های مربوط به آن بوده است اوج کار آن ها در فصولی بوده است، که دمای هوا مناسب بوده بنابراین در فصل زمستان تقریبا اوقات مناسبی برای انجام کارهای هنری داشته اند بنابراین زمان و دقت و حوصله بیشتری به خرج می دادند.

نکته مهمی که در بعضی از کتاب ها در مورد تاریخ منبت نوشته شده است و تاریخ آن را 1300 یا 1400 سال پیش می دانند به نظر درست نمی باشد، زیرا از آن زمانی که بشر شروع به کندن بر روی اجسام و دیواره غارها یا حتی آن زمانی که با چوب و مصارف آن آشنا شده است روی چوب نیز کنده کاری انجام گرفته بنابراین تاریخ کنده کاری به آن زمان ها بر می گردد، ولی در ایران دوران اوج و افول داشته است مانند تمام هنرهای دیگر (گچ بری، کاشیکاری، سفال گری و…) در ایران هنر منبت در دوران صفوی رونق بیشتری داشته است زیرا که آثار به جای مانده از این دوران بر روی درب ها، منابر؛ ستون های چوبی، جعبه ها و قاشق های چوبی تاییدی بر این مطلب است.

هنر منبت به دلیل کاربردی بودنش همیشه و در تمام ادوار توانسته است نیاز افراد علاقه مند به هنر را بر آورده سازد و منظور از کاربردی بودن ، تلفیقش با ساخت های نجاری و استفاده در وسایل کاربردی از قبیل مبلمان، صندلی؛ درب منازل ،میز،درب مساجد، قاب ها و جعبه ها و … می باشد.

لذا شایسته است با برنامه ریزی مناسب و حمایت از نسل جدید فعال در هنر منبت و  افق دید مناسب و بین المللی که در متن این هنر زیبا و اصیل نهفته است رو به فراموشی و نزول نگراید.

هنر منبت کاری در طی تاریخ

منبت کاران در طول تاریخ با توجه به اوضاع توانسته اند از ابزار مختلفی در کار منبت استفاده کننده. انتخاب ابزار منبت کاری نیز بخش بسیار مهمی از کار را تشکیل می‌دهد. اگر به عکس منبت کاری در گذشته نگاهی بیاندازیم، می‌توان به آثار هنری متعددی در این زمینه دست یافت.

منبت کاری

مثلا در اوج دوران اسلامی، همچون دیگر هنرمندان در امر ساخت مساجد کوشیدند. هنرنمایی معماران، کاشی کاران معرق، گچبرهای هنرمند، سنگتراشان و بسیار از هنرمندان خلاق را در ابنیه تاریخی ایران می‌توان دید. هر چند برخی از این دست سازهای هنری در طول زمان نابود شده ولی به خوبی می‌توان ذوق و هنر منبت کاران را در تزئین رحل قرآن، پنجره‌های مساجد قدیمی، منبر و موارد بسیار دیگر دید.

در اصفهان و گلپایگان آثار ارزشمندی از هنرمندان منبت کار ایرانی برای بازدید موجود است. هنر کنده کاری روی چوب زمینه‌های بسیار زیادی را برای شکوفایی هنر هنرمندان ایرانی فراهم کرده است. منبت کاری در طی زمان بارها مورد بی مهری قرار گرفت و هنرمندان این رشته بسیار محدود شدند. به منظور حفظ این هنر اصیل تدریس علمی این رشته هنری در دارالفنون آغاز شد و اساتید گرانقدری همچون استاد احمد صنیعی، و استاد علی مختاری گلپایگانی برای تدریس منبت کاری به تهران آمدند. در ادامه استاد علی امامی به تعلیم هنرجویان در این زمینه پرداختند.

ماده اصلی هنر منبت کاری چیست ؟

در کنار ابزار و وسایل منبت کاری، ماده اولیه مد نظر نیز اهمیت زیادی دارد. بدیهی است ماده اصلی و اولیه منبت کاری، چوب است که می‌تواند طیف وسیعی از چوب‌های جنگلی را شامل شود.

هنر منبت کاری

به طور عمده از چوب درختان :گردو، شمشاد و گلابی در منبت کاری استفاده می‌شود که با توجه به طرح باید چوب مناسب را انتخاب کرد. اما سوال این جاست که چرا اساسا از چوب به عنوان ماده اولیه برای منبت کاری استفاده می‌شود؟

منبت کاری روی چوب بسیار راحت و ساده است و این متریال به راحتی قابل تهیه است. ابزار منبت کاری مانند چکش منبت کاری روی این سطوح چوبی به راحتی حرکت می‌کند و به دلیل ماهیت منعطفی که چوب دارد، سطح چوب بهترین گزینه برای اجرای طرح‌های منبت کاری است.

وسایل و ابزار هنر منبت کاری

ابزار و وسایل مورد استفاده در هنر منبت کاریابزار منبت کاری

از ابزار مورد نیاز منبت کاری می توان: مغار ، گیره، میز منبت، گیره نجاری، سوهان آهنی، سوهان کاغذی و پارچه‌ ای و آبی، لوازم تحریر، کاغذ روغنی یا پوستی یا کالک، چکش پلاستیکی یا چوبی ، تیز کن برقی ، انواع چوب ، چسب چوب ، قلم موئی ، میخکوب ، کمد وسایل ، اره ، لیسه ، دریل ، متر ، سنگ نفت، لاستیک ، زیر کاری ، نفت و … را نام برد. در این میان مغار مهمترین وسیله در منبت کاری می باشد که ابزاری برای کندن و تراش دادن است. به طور کلی ۴ نوع مغار در منبت کاری استفاده میشود که عبارتند از : مغار تخت ، مغار نیم باز ، مغار گلویی یا گیلویی ، مغار شفره

چوب: چوب ها در هنر منبت کاری باید دارای خصوصیاتی باشند.

اول: هر چه فشردگی الیاف چوب ها بیشتر باشد می توان با آن چوب، ظرافت‌های بیشتری را در هنر منبت کاری به وجود آورد.

دوم: هرچه الیاف چوب ها هماهنگ تر و موازی تر با یکدیگر باشند، برای منبت کاری مناسب ترند.

سوم: طول الیاف چوب هایی که در منبت کاری استفاده میشود باید حدود نیم تا یک میلیمتر باشد.

پس از این که هنرمند به این سه مورد در انتخاب چوب منبت کاری دقت کرد،به سراغ ظاهر چوب می رود. رنگ و نقش چوب در آثار منبت کاری مورد اهمیت است و هرچه رنگ و نقش زیباتری داشته باشد اثر نهایی جلوه بیشتری خواهد داشت.

بیشترین چوب هایی که در هنر منبت کاری کاربرد دارند شامل چوب آبنوس، شمشاد،گردو، زالزالک ماهاگونی، راش، توسکا، افرا و غیره است. که در این میان هر چوبی برای نوعی منبت مناسب می باشد؛ به طور مثال:چوب آبنوس و شمشاد برای منبت کاری هایی خوب است که دارای نقوش بسیار ظریف می باشند و یا چوب گردو و زالزالک برای منبت های معمولی و پرکار مناسب هستند. از طرفی چوب درختانی چون افرا برای منبت هایی که طرح های درشتی دارند کاربردی می باشند.

هنر منبت کاری به چه معنا است؟

اگر بخواهیم تعریف دقیقی از منبت ارائه دهیم، باید گفت منبت ، به هنر کنده‌کاری و  برجسته‌سازی بر روی چوب طبیعی اطلاق می‌شود که به وسیله‌ی هنر دست استاد منبت کاری انجام می‌شود. هنر منبت کاری ، به معنی بکارگیری هنر در ایجاد نقش‌ و نگارهای برجسته بر روی یک زمینه‌ی کار است که در بیشتر موارد چوب است.

منبت کاری1

منبت کاری، غالبا بر روی چوب انجام می‌شود. این جمله بدان معناست که زمینه‌ی چوب و نقوش برجسته می‌تواند، ماده‌ی اولیه‌ای به غیر از چوب ( مانند فلز ) نیز داشته باشند اما آنچه در فرهنگ عامیانه به عنوان هنر منبت کاری شناخته می‌شود همان شاخه‌ی مهم منبت کاری چوب است! بنابراین منبت در زبان عامیانه و غیر تخصصی، به معنای کنده‌کاری و برجسته سازی نقوش بر روی چوب طبیعی است.

منبت کاری ، علاوه بر این که یک هنر مهم و قابل اعتناء محسوب می‌شود، یک صنعت است و در حوزه صنایع قرار می‌گیرد.

با استفاده از هنر و صنعت منبت ، کار‌ها و آثار تزئینی و کاربردی بسیاری تهیه و ساخته می‌شود که علاوه بر کاربرد و مورد استفاده‌ای که دارند، زیبایی چشم نوازی نیز داشته و باعث زیباتر شدن محیطی می‌شوند که از آن‌ها استفاده می‌شود.

منبت، هنری شناخته شده در سطح جهانی است، اگر چه آن اندازه که باید و لازم است حق مطلب درباره‌ی این هنر ارزشمند ادا نشده است، با این وجود امروزه تمایل افراد هستند به سمت این هنر ارزشمند و نفیس ایرانی بیشتر شده و افراد بیشتری از آن استقبال می‌کنند.

از هنر منبت در آثار هنری تزئینی و حجمی به صورت گسترده استفاده می‌شود و این هنر اصیلی ایرانی، مجددا مورد استقبال و توجه هنر دوستان ایران‌ زمین قرار گرفته است.

 

روش کار هنر منبت کاری

مراحل منبت کاری چیست ؟

حال که تا این جا با ماهیت هنر منبت کاری یا کنده کاری روی چوب آشنا شدید، بهتر است نگاهی مختصر نیز به مراحل اجرای این کار بیندازیم. قطعا اولین قدم برای انجام منبت کاری، آماده کردن وسایل منبت کاری و سطح چوب مورد استفاده در این کار است. همان طور که پیش از این هم گفته شد، انتخاب بهترین چوب برای اجرای طرح‌های منبت کاری، بخش بسیار مهمی از کار را تشکیل می‌دهد. در ادامه مراحل زیر برای اجرای طرح‌های منبت کاری دنبال می‌شود.

ابتدا طرح خود را انتخاب کنید

در قدم اول برای خلق یک اثر منبت کاری باید یک طرح اولیه برای کار خود تهیه کنید. تهیه نقشه کار و طرح اولیه برای اجرای طرح‌های منبت کاری یکی از اصلی‌ترین مراحل است. در این مرحله باید دید چه نوع اثر یا قطعه ای مد نظر است و ماهیت آن چیست.

در انتخاب طرح‌های منبت کاری، دست طراح باز است. این بسته به سلیقه و سبک کار منبت کار دارد که چه نوع طرحی را برای شروع کار خود انتخاب کند. می‌توان از طرح‌هایی از طبیعت مانند گل و گیاهان استفاده کرد. خطوط و نقش‌های هنری مختلف دیگر نیز ممکن است در انتخاب این طرح‌های اولیه مد نظر باشند.

حتی گاهی اسم افراد روی چوب کنده کاری می شود که به آن منبت کاری چوب اسم گفته می شود. می‌توان از طرح چهره نیز استفاده کرد. با آموزش منبت کاری صورت روی چوب، می‌توان از این هنر برای خلق پرتره‌های هنری زیبا نیز استفاده کرد. آموزش منبت کاری چهره خود یکی از شاخه‌های مهم در آموزش منبت کاری چوب است.

انتقال طرح ترسیمی روی چوب

مرحله مهم بعدی در آموزش منبت کاری روی چوب، انتقال طرح ترسیم شده روی چوب انتخابی است. به این ترتیب طرح روی چوب منتقل شده تا منبت کار بتواند با جدا کردن طرح خود از سطح چوبی، بخش‌های اضافی آن را هم حذف کند.

آماده سازی چوب

در برخی مواقع چوب مورد استفاده برای اجرای طرح‌های منبت کاری نیاز به پردازش و آماده سازی دارد. خصوصا در صورتی که بافت آن بیش از حد سفت باشد، برای استفاده از ابزار منبت کاری روی سطح چوب باید سطح آن را نرم‌تر کرد. معمولا هم برای نرم‌تر کردن سطح چوب از نفت استفاده می‌کنند. خصوصا برای منبت کاری روی چوب با دست، به این نرم‌تر کردن سطح و بافت چوب مورد استفاده بیشتر نیاز است.

طرح را از زمینه جدا کنید

در این مرحله نوبت به آن رسیده تا طرح انتقال یافته به سطح چوب را از زمینه آن جدا کرده و آن را آماده کنید. این کار با استفاده یکی از وسایل منبت کاری به نام مغار انجام می‌شود. به این ترتیب با استفاده از مغار و چکش منبت کاری، اطراف طرح کنده یا بار برداری شده و طرح از زمینه جدا می‌شود. به این ترتیب اطراف طرح خالی می‌شود و طرح با این ترفند از زمینه خود جدا خواهد شد. حال باید زمینه را نیز با یک مغار تخت به صورت یکنواخت درآورد.

فرم دهی و پردازش طرح منبت

بعد از این که طرح اولیه از زمینه جدا شد، نوبت به آن می‌رسد تا با استفاده از ابزارهای مخصوص منبت کاری، مانند مغارهای ظریف‌تر و چکش منبت کاری، به طرح اولیه فرم و شکل لازم داده شود. سپس نوبت به تزئین این طرح می‌رسد. بعد از این که تمام جزئیات طرح با ابزار منبت کاری افزوده و طرح نهایی کامل شد، مرحله پردازش منبت کاری و ظریف کاری‌های نهایی باید انجام شود.

سمباده کشی یکی از این موارد است که موجب صاف‌تر شدن سطح نهایی منبت کاری چوب می‌شود. رنگ کاری نیز به عنوان مرحله آخری کار منبت کاری در نظر گرفته می‌شود. رنگ کردن آثار منبت کاری موجب برجسته‌تر شده طرح‌های منبت کاری شده و آن‌ها را بیشتر قابل توجه خواهد کرد.

انواع منبت از نظر میزان برجستگی

در واقع منظور از میزان برجستگی در هنر منبت نسبت برجستگی بُعد سوم (عمق یا ارتفاع) اثر منبت‌کاری شده به سطح نقوش است که باعث ایجاد تفاوت‌هایی در شکل و فرم اثر منبت‌کاری می‌شود. این شکل‌ها عبارت‌اند از:

حکاکی

یکی از ساده‌ترین انواع فرم در هنر منبت حکاکی است که بی‌شک قدمتی کهن‌تر از انواع دیگر آن دارد. حکاکی در حقیقت با ایجاد شیار بر سطح چوب به وجود می‌آید و ویژگی اصلی آن این است که متن اثر هیچ‌گونه برجستگی نسبت به زمینه پیدا نمی‌کند بلکه به واسطه شیارهای ایجاد شده، از زمینه جدا می‌گردد؛ چنانچه طرح به صورت خطی باشد، به وسیله مغار تخت، شفره و یا گلویی خطوط طرح را گود کرده (شیار انداخته) و نقش به صورت حکاکی شده جلوه‌گر می‌شود؛ از این شیوه بیشتر در گراورسازی و ساخت قالب قلمکار استفاده می‌شود.

کم برجسته

در این شیوه نقوش اثر منبت‌کاری شده برجستگی کمی دارند و با توجه به فرم و میزان برجستگی آن می‌توان گفت نسبت اندازه بُعد سوم (عمق یا ارتفاع) نقوش بر دو بعد دیگر (سطح) کم است، از این رو آن را با عنوان منبت کم برجسته می‌شناسیم.

نقش برجسته

در این شیوه منبت زمینه را به مقدار بیشتری نسبت به شیوة کم برجسته گود می‌کنند به گونه‌ای که می‌توان گفت نقوش اثر برجستگی بیشتری دارند؛ در حقیقت آن را با نام نیم برجسته نیز می‌شناسیم.

منبت کاری

 تمام برجسته

در منبت تمام برجسته نقش و طرح مقدار بسیار اندکی با زمینه اتصال دارد و این اتصال در حدی است که نشان دهنده تلاش هنرمند در خالی کردن زمینه و گاهی استحکام بخشیدن و بالا بردن مقاومت اثر است. تفاوت این شیوه از منبت با حجم‌سازی در وجود زمینه و نحوه اجراست؛ در حجم‌سازی تلاش بر آن است که اثر در تمام زوایا دیده شود در حالی که در شیوه تمام برجسته اثر از روبه‌رو و در مواردی از کناره‌ها قابل رؤیت است.

حجمی یا پیکره

در این شیوه از منبت، پیكره تراش و هنرمند منبت‌کار حتی در حالتی که حجم به صورت غیر یکپارچه (معرق منبت) است با زمینه سر و کار ندارد بلکه آنچه باید برداشته شود بارهای اضافه اطراف طرح است تا اثر و حجم بتواند به خوبی نمایان شود و آماده نصب قطعات جداگانه گردد و از تمام زوایا قابل رؤیت باشد.

گود

نوع دیگری از منبت که برعکس نقش برجسته، نقوش ایجاد شده بر آن به صورت فرو رفته کار می‌شود موسوم به شیوه گود یا منفی است. این شیوه از هنر منبت کاری در ایران رواج چندانی ندارد اما شواهد و آثار به دست آمده از عهد باستان نشان می دهد که از این روش در تهیه مهرهای استوانه‌ای همچنین قالب‌سازی استفاده می‌کرده‌اند و امروزه نیز به طور پراکنده از این شیوه در تزیین و ساخت آثار چوبی بهره می‌گیرند.


فروشگاه صنایع دستی دوراونتاش

dorontash.com


 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Fill out this field
Fill out this field
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
You need to agree with the terms to proceed

آرشیو مطالب: